Διαβάστε τη συνέντευξη στα ελληνικά εδώ

photoforwtodconfcopy

John is an experienced legal translator with a background in law. We asked him how he ventured into translation, how he deals with the specific challenges of his specialisation and what are some of the best ways to specialise in this field.

Tell us a bit about yourself. How and where did you first learn Greek and how did you decide to venture into legal translation?

Hi, I’m originally from Ireland. I lived in Greece for 15 years and now live in London. I’m a legal translator and have been doing this job for 21 years now. I was also recently elected to the Board of FIT Europe.

I started learning Greek when I was at university, doing some research about environmental law; the idea was to compare the legal systems in two peripheries of the European Union. From early on I had an interest in comparative law, which is an essential tool for any legal translator. I used to teach law too; and law –as you know- is all about language anyway. So it was easy for me to combine my knowledge of law with my interest in language.  The perfect combination for a legal translator.

What are the main challenges and “traps” when translating legal texts, especially between two different legal systems?

I studied law in Northern Ireland which has its own legal system within the UK, but of course it is based on the common law. The Greek legal system comes from a completely different tradition, based on Roman and civil law, so it can be very hard to describe the way things are done in the Greek context through the medium of English. Lots of things don’t match up, there are often no simple equivalents for terms, ideas or concepts. Plus with Greek you have a couple of added layers of difficulty and complexity: firstly, the switch from purist Greek to the demotic form; the purist form is still very evident in legal documents even today, and secondly the Greek in Cyprus, especially in a legal setting, is completely different from that in Greece: different terms, different concepts, different ways of seeing the world, different ways of presenting information. So translating from Greek to English can be a real challenge.

You need to have a very strong grasp of the two legal systems you are translating between; and a decent understanding of comparative law. Sometimes concepts may appear to be the same at a superficial level but when you take a comparative law approach, and peel back the layers you realise that what you thought was an easy equivalent, isn’t in fact equivalent at all because the concept in each legal system has a slightly different focus. I remember a paper given at a legal translation conference in early 2017 which talked about negligence in 3 different legal systems; but in each system the losses which were being compensated were radically different. Can we really say that negligence in system A is the same as in system B when it is rectifying a different sort of wrong? As a legal translator you really need to be attuned to that sort of detail which means that in-depth research needs to be a core part of what you do.

How do you approach legal terms that have no precise equivalent in the target language?

Let’s take the example of antiparochi; it became common in Greece in the 50s, 60s and 70s as the country experienced a building boom as people flooded into the cities and anyone with land found it tempting to hand the land over to a contractor who would build an apartment building and give the landowner a couple of flats in return. There isn’t anything like it in the UK that I am aware of. If you check the legal dictionaries they will give various terms that don’t really reflect what the term is really about. That tends to be a major problem with legal dictionaries; often they provide no context for when the suggested terms should be used, and offer no clues as to how to decide between the choices available.

That’s where some knowledge of translation theory can be very useful. It suggests that there are various tools and techniques available to the translator; you can’t just rely on a dictionary. These include the use of calques, loan words or neologisms, even translator’s notes to provide an explanation about what the term means. Which approach you use will often depend on who your client is. If you know the document is intended to be read by lawyers and filed in court you need to be as precise as possible; if the client is someone buying an apartment then you can a bit more lax because their primary concern is to understand what they are agreeing to. So how you translate a term, especially one for which there is no easy equivalent, will vary depending on context. You hear a lot of suggestions about what antiparochi should be in English, but my personal favourite is land-for-flats system.  Simple, easy-to-understand, and to the point.

Sometimes concepts may appear to be the same at a superficial level but when you take a comparative law approach and peel back the layers you realise that what you thought was an easy equivalent, isn’t in fact equivalent at all because the concept in each legal system has a slightly different focus.

What would you advise colleagues who wish to specialise in legal translation? How should they go about it?

There’s a massive debate in the legal translation literature about whether someone who has studied law or someone who has studied translation makes the best legal translator. I can’t answer that definitively but from my experience someone without a background in law is at more of a disadvantage because they need to learn the law of two countries, of two legal systems. Someone with a background in law already has a foot on the ladder, and simply needs to become an expert in the other system.

Legal training equips your mind with certain tools that make it much easier to figure out things in the second legal system. I’m not saying it is impossible for someone without legal training to become a legal translator, it just requires a lot more hard work, study and effort; plus the risks of errors being made is definitely higher. That’s not to say that you will never make errors if you’ve studied law then come to translation. To err is human after all.

If you come to legal translation from a translation background, areas you really need to focus on are comparative law, to be able to distinguish between different conceptualisations of the world by different legal systems; procedural law in both systems (how the courts work, how legal proceedings are filed, and so on); the substantive areas of law you are interested in working in -say contract law or land law-; and, strange as it may sound, legal philosophy. A legal translator needs to be able to understand how a lawyer reasons, how he or she thinks, how he or she conceptualises things, put arguments, uses hypothetical reasoning and so on. A firm grounding in legal philosophy can help with that. And of course, legal philosophy in the common law and civil law is very different, so you need to read up on both.

You asked me how to go about specialising in legal translation.

If you come from a translation background, get a law degree ideally. In Greece there are no degree courses in legal translation, you’d have to go abroad to do that. The University of London will be offering one from autumn this year. Other European countries offer great degree courses in legal translation for their own languages.  University of Trieste has great expertise in the field for Italian, for example.

If doing another degree is prohibitive, read as widely as possible about the two legal systems you are interested in.

If you come from a legal background, either study translation or read widely about translation theory before diving straight into translation, and of course make sure your language skills in both languages are strong.

Continuous professional development is also vital. You can’t possibly know all areas of law but you can acquire expertise in certain areas, just like lawyers do. So regularly attending conferences on law and on legal translation is important; especially conferences on law because the law is always developing and changing and it pays to keep up to date.

What are some good resources in the Greek to English / English to Greek language combination?

This is one of the major problems with languages of limited diffusion. A major lack of resources targeted at translators. Basically there are few resources in the field. There are some books in Greek, like Prof. Krimpas’ excellent book on legal terminology, but they can be counted on one hand. A couple of the Greek legal codes have been translated into English; the quality varies a lot from below average to ok; plus lots of the key texts have never been properly translated. What you tend to end up with is everyone translating laws / codes differently, whereas with major languages like French and German, official translations of key legislation and codes are easily available.

But the major problem is a lack of decent dictionaries. I’ve already said that dictionaries won’t solve all the problems or answer all the questions but they are good starting point. The problem with GR-EN / EN-GR is that there is paucity of good legal dictionaries. There are in fact quite a few legal dictionaries in that combination, they just tend to be problematic: mere word lists in effect, or a massive choice of potential things to choose from, but no explanation of how to differentiate between them.  In other languages like French, academics or even individual translators have prepared legal dictionaries designed to overcome those problems. In Greece, we haven’t quite got to that stage.

********************************************

photoforwtodconfcopy

Ο John είναι έμπειρος μεταφραστής νομικών κειμένων με σπουδές νομικής. Τον ρωτήσαμε πώς αποφάσισε να ασχοληθεί με τη μετάφραση, πώς αντιμετωπίζει τις προκλήσεις της ειδίκευσής του και τι θα συμβούλευε συναδέλφους που επιθυμούν να ειδικευτούν στη νομική μετάφραση.

Μίλησέ μας για σένα. Πώς και πού έμαθες ελληνικά και πώς αποφάσισες να ασχοληθείς με τη νομική μετάφραση;

Κατάγομαι από την Ιρλανδία. Έμεινα 15 χρόνια στην Ελλάδα και σήμερα ζω στο Λονδίνο. Εδώ και 21 χρόνια εργάζομαι ως μεταφραστής νομικών κειμένων. Επίσης, πρόσφατα εκλέχτηκα στο Διοικητικό Συμβούλιο της FIT Europe.

Άρχισα να μαθαίνω ελληνικά στο πανεπιστήμιο, στο πλαίσιο της έρευνάς μου στον τομέα του περιβαλλοντικού δικαίου. Ήθελα να συγκρίνω τα νομικά συστήματα σε δύο περιφέρειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από νωρίς μου τράβηξε το ενδιαφέρον το συγκριτικό δίκαιο, που αποτελεί απαραίτητο εργαλείο για κάθε μεταφραστή νομικών κειμένων. Κάποτε ήμουν και καθηγητής νομικής —και όπως ξέρετε, η νομική έχει άμεση σχέση με τη γλώσσα. Έτσι, μου ήταν εύκολο να συνδυάσω τις γνώσεις μου στον τομέα του δικαίου με το ενδιαφέρον μου για τη γλώσσα.  Ήταν ο τέλειος συνδυασμός για ένα μεταφραστή νομικών κειμένων.

Ποιες είναι οι σημαντικότερες προκλήσεις και «παγίδες» στη μετάφραση νομικών κειμένων, ειδικά μεταξύ δύο διαφορετικών νομικών συστημάτων;

Σπούδασα νομική στη Βόρεια Ιρλανδία, η οποία έχει δικό της σύστημα εντός του Ηνωμένου Βασιλείου, αλλά φυσικά βασίζεται στο κοινοδίκαιο. Το ελληνικό νομικό σύστημα προέρχεται από μια εντελώς διαφορετική παράδοση και βασίζεται στο ρωμαϊκό και στο ηπειρωτικό δίκαιο, επομένως πολλές φορές είναι δύσκολο να περιγράψει κανείς τις διαδικασίες που ακολουθούνται στην Ελλάδα χρησιμοποιώντας τα αγγλικά. Σε πολλά πράγματα δεν υπάρχουν αντιστοιχίες και συχνά δεν υπάρχουν απλές ισοδυναμίες όρων, ιδεών ή εννοιών. Επιπλέον, τα ελληνικά χαρακτηρίζονται από δύο ακόμα επίπεδα δυσκολίας και πολυπλοκότητας: πρώτον, η μετάβαση από την καθαρεύουσα στη δημοτική, καθώς η καθαρεύουσα έχει ακόμα και σήμερα έντονη παρουσία στα νομικά κείμενα, και δεύτερον, το γεγονός ότι τα ελληνικά της Κύπρου, ιδίως σε νομικά θέματα, είναι εντελώς διαφορετικά από τα ελληνικά της Ελλάδας: χρησιμοποιούν διαφορετικούς όρους, έννοιες, κοσμοθεωρίες και τρόπους παρουσίασης των πληροφοριών. Επομένως, η μετάφραση από τα ελληνικά στα αγγλικά μπορεί να αποτελεί πραγματική πρόκληση.

Πρέπει κανείς να έχει πολύ καλή γνώση των δύο νομικών συστημάτων, καθώς και αρκετά καλή αντίληψη του συγκριτικού δικαίου. Κάποιες φορές οι έννοιες μπορεί να μοιάζουν ίδιες σε επιφανειακό επίπεδο, αλλά, αν τις εξετάσει κανείς από την οπτική του συγκριτικού δικαίου και αρχίσει να τις μελετά σε βάθος, αντιλαμβάνεται ότι τελικά τα φαινόμενα απατούν και δεν υπάρχει ισοδυναμία, γιατί η έννοια σε κάθε νομικό σύστημα είναι ελαφρώς διαφορετική. Θυμάμαι μια ομιλία σε ένα συνέδριο νομικής μετάφρασης στις αρχές του 2017 σχετικά με την έννοια της αμέλειας σε 3 διαφορετικά νομικά συστήματα: οι ζημίες που αποζημιώνονται σε κάθε σύστημα ήταν εντελώς διαφορετικές. Μπορούμε άραγε να πούμε ότι η αμέλεια στο σύστημα Α είναι το ίδιο με την αμέλεια στο σύστημα Β, όταν η αδικία που επανορθώνεται είναι διαφορετική; Ως μεταφραστής νομικών κειμένων, πρέπει κανείς να προσέχει ιδιαίτερα αυτές τις λεπτομέρειες, γεγονός που σημαίνει ότι η διεξοδική έρευνα πρέπει να αποτελεί κεντρικό άξονα της δουλειάς του.

Πώς αντιμετωπίζεις νομικούς όρους που δεν έχουν ακριβές ισοδύναμο στη γλώσσα στόχο;

Ας πάρουμε ως παράδειγμα την αντιπαροχή: ο όρος αυτός ήταν συνηθισμένος στην Ελλάδα τις δεκαετίες του ’50, ’60 και ’70, την περίοδο του οικοδομικού πυρετού. Ο κόσμος κατέφτανε σωρηδόν στις πόλεις και όσοι είχαν οικόπεδα έμπαιναν στον πειρασμό να τα δώσουν σε εργολάβους, οι οποίοι έχτιζαν πολυκατοικίες με αντάλλαγμα δύο-τρία διαμερίσματα. Από όσο ξέρω, δεν συνέβη ποτέ κάτι αντίστοιχο στο Ηνωμένο Βασίλειο. Αν ψάξει κανείς σε νομικά λεξικά θα βρει διάφορους όρους που δεν αντανακλούν την πραγματική σημασία της αντιπαροχής. Αυτό είναι και ένα μεγάλο πρόβλημα με τα νομικά λεξικά: συχνά δεν μας δίνουν συγκείμενο που να προσδιορίζει πότε θα πρέπει να χρησιμοποιούνται οι προτεινόμενοι όροι ούτε οποιαδήποτε διευκρίνιση για το πώς να επιλέξει κανείς μεταξύ των διαθέσιμων αποδόσεων.

Εδώ μπορεί να βοηθήσει ιδιαίτερα η θεωρία της μετάφρασης. Σύμφωνα με αυτήν, υπάρχουν διάφορα εργαλεία και τεχνικές που μπορεί να χρησιμοποιήσει ένας μεταφραστής —δεν μπορούμε να βασιζόμαστε μόνο στα λεξικά. Για παράδειγμα, μπορεί να χρησιμοποιήσει έκτυπα, μεταφραστικά δάνεια ή νεολογισμούς, ακόμα και σχόλια του μεταφραστή, για να αποσαφηνίσει την έννοια. Η προσέγγιση που θα χρησιμοποιήσει ο μεταφραστής εξαρτάται συχνά από τον πελάτη του. Αν ξέρει ότι το έγγραφο πρόκειται να διαβαστεί από δικηγόρους και να υποβληθεί στο δικαστήριο, η μετάφραση πρέπει να είναι όσο το δυνατόν ακριβέστερη. Αν όμως ο πελάτης είναι κάποιος που θέλει να αγοράσει ένα διαμέρισμα, τότε μπορεί να είναι λίγο πιο χαλαρός στις αποδόσεις του, γιατί το ζητούμενο είναι κυρίως να καταλάβει ο πελάτης τι υπογράφει. Επομένως, ο τρόπος που μεταφράζουμε έναν όρο, ειδικά αν για τον όρο αυτόν δεν υπάρχει απλή ισοδυναμία στην άλλη γλώσσα, διαφέρει ανάλογα με το συγκείμενο. Υπάρχουν διάφορες προτάσεις για την απόδοση της λέξης «αντιπαροχή» στα αγγλικά, αλλά προσωπικά προτιμώ τον όρο «land-for-flats system».  Είναι απλός, ευνόητος και ακριβής.

Κάποιες φορές οι έννοιες μπορεί να μοιάζουν ίδιες σε επιφανειακό επίπεδο, αλλά, αν τις εξετάσει κανείς από την οπτική του συγκριτικού δικαίου και αρχίσει να τις μελετά σε βάθος, αντιλαμβάνεται ότι τελικά τα φαινόμενα απατούν και δεν υπάρχει ισοδυναμία, γιατί η έννοια σε κάθε νομικό σύστημα είναι ελαφρώς διαφορετική.

Τι θα συμβούλευες συναδέλφους που θέλουν να ειδικευτούν στη νομική μετάφραση; Τι μπορούν να κάνουν για να το επιτύχουν;

Στη βιβλιογραφία σχετικά με τη νομική μετάφραση γίνεται μεγάλη συζήτηση σχετικά με το αν καλύτερος μεταφραστής νομικών κειμένων είναι κάποιος που έχει σπουδάσει νομική ή κάποιος που έχει σπουδάσει μετάφραση. Δεν μπορώ να απαντήσω με σιγουριά, αλλά από την εμπειρία μου πιστεύω ότι αν κάποιος δεν έχει νομικό υπόβαθρο έχει το μειονέκτημα ότι πρέπει να μάθει το δίκαιο δύο χωρών, δύο νομικών συστημάτων. Αντίθετα, κάποιος που έχει σπουδάσει νομική έχει ήδη κάνει την αρχή και πρέπει απλά να αποκτήσει ειδίκευση στο άλλο σύστημα.

Οι νομικές σπουδές μας εξοπλίζουν με κάποια εργαλεία που διευκολύνουν πολύ την κατανόηση του δεύτερου νομικού συστήματος. Δεν λέω ότι είναι αδύνατον να γίνει κανείς μεταφραστής νομικών κειμένων εάν δεν έχει σπουδάσει νομική, αλλά απλώς ότι θα χρειαστεί πολύ περισσότερη σκληρή δουλειά, μελέτη και προσπάθεια. Παράλληλα, ο κίνδυνος να κάνει λάθη είναι σίγουρα μεγαλύτερος. Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι αν έχεις σπουδάσει νομική και μετά καταπιαστείς με τη μετάφραση δεν θα κάνεις ποτέ λάθη. Άλλωστε, τα λάθη είναι ανθρώπινα.

Αν μπει κανείς στη νομική μετάφραση από μεταφραστικό υπόβαθρο, οι τομείς στους οποίους θα πρέπει να εστιάσει είναι το συγκριτικό δίκαιο, ώστε να είναι σε θέση να διακρίνει μεταξύ των διαφορετικών κοσμοθεωριών των διαφορετικών νομικών συστημάτων, το δικονομικό δίκαιο και στα δύο συστήματα (πώς λειτουργούν τα δικαστήρια, πώς κινούνται οι δικαστικές διαδικασίες, κ.ο.κ), οι κλάδοι δικαίου στους οποίους ενδιαφέρεται να εργαστεί —για παράδειγμα, ενοχικό δίκαιο ή εμπράγματο δίκαιο— και, όσο περίεργο κι αν ακούγεται, η φιλοσοφία δικαίου. Ένας μεταφραστής νομικών κειμένων πρέπει να μπορεί να κατανοήσει τον συλλογισμό ενός δικηγόρου, πώς σκέφτεται, πώς αντιλαμβάνεται τα πράγματα, πώς προβάλλει επιχειρήματα, πώς χρησιμοποιεί την υποθετική συλλογιστική κ.ο.κ. Μια καλή βάση στη φιλοσοφία δικαίου μπορεί να τον βοηθήσει ιδιαίτερα. Φυσικά, η φιλοσοφία δικαίου στο κοινοδίκαιο είναι πολύ διαφορετική από ότι στο ηπειρωτικό δίκαιο, οπότε πρέπει κανείς να μελετήσει και τις δύο.

Με ρωτήσατε πώς μπορεί κανείς να ειδικευτεί στη νομική μετάφραση.

Αν το υπόβαθρό του είναι στη μετάφραση, ιδανικά θα πρέπει να σπουδάσει νομική. Στην Ελλάδα δεν υπάρχει πτυχίο νομικής μετάφρασης, οπότε για να το αποκτήσει θα πρέπει κανείς να πάει στο εξωτερικό. Φέτος το φθινόπωρο ξεκινά ένας τέτοιος κύκλος σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Άλλες ευρωπαϊκές χώρες προσφέρουν επίσης αξιόλογους κύκλους σπουδών στη νομική μετάφραση στις γλώσσες τους.  Για παράδειγμα, το Πανεπιστήμιο της Τεργέστης έχει μεγάλη πείρα στον κλάδο για την ιταλική γλώσσα.

Αν το δεύτερο πτυχίο είναι απαγορευτικό, ας μελετήσει όσο το δυνατόν περισσότερο τα δύο νομικά συστήματα που τον/την ενδιαφέρουν.

Αν το υπόβαθρό του είναι στη νομική, μπορεί είτε να σπουδάσει μετάφραση είτε να μελετήσει σε βάθος τη θεωρία της μετάφρασης προτού ξεκινήσει να μεταφράζει, και φυσικά να βεβαιωθεί ότι οι γλωσσικές δεξιότητές του και στις δύο γλώσσες είναι άριστες.

Επίσης σημαντική είναι και η συνεχής επαγγελματική εξέλιξη. Δεν είναι δυνατόν να γνωρίζει κανείς όλους τους κλάδους δικαίου, αλλά μπορεί να ειδικευτεί σε ορισμένους, όπως κάνουν οι δικηγόροι. Επομένως, είναι σημαντικό να παρακολουθεί τακτικά συνέδρια για το δίκαιο και τη νομική μετάφραση. Ειδικά τα συνέδρια για το δίκαιο είναι σημαντικά, γιατί οι νόμοι εξελίσσονται και αλλάζουν συνεχώς και αξίζει να μένει κανείς ενημερωμένος.

Έχεις κάποια καλά βοηθήματα να προτείνεις στους συνδυασμούς ελληνικά-αγγλικά και αντίστροφα;

Ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα στις γλώσσες περιορισμένης διάδοσης είναι η τρομακτική έλλειψη πόρων για τους μεταφραστές. Ουσιαστικά τα βοηθήματα στον κλάδο αυτόν είναι λίγα. Υπάρχουν κάποια βιβλία στα ελληνικά, όπως το εξαιρετικό βιβλίο του καθηγητή κ. Κριμπά σχετικά με τη νομική ορολογία, αλλά δυστυχώς είναι ελάχιστα. Κάποιοι ελληνικοί κώδικες έχουν μεταφραστεί στα αγγλικά, αλλά η ποιότητα των μεταφράσεων ποικίλλει, από απαράδεκτη ως μέτρια. Επίσης, πολλά σημαντικά κείμενα δεν έχουν μεταφραστεί ποτέ σωστά. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο καθένας μεταφράζει διαφορετικά τους νόμους/κώδικες, ενώ σε «μεγάλες» γλώσσες όπως τα γαλλικά ή τα γερμανικά, βρίσκει κανείς εύκολα επίσημες μεταφράσεις της σημαντικότερης νομοθεσίας και των κωδίκων.

Ωστόσο, το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι η έλλειψη καλών λεξικών. Όπως είπα προηγουμένως, τα λεξικά δεν λύνουν όλα τα προβλήματα ούτε απαντούν σε όλες τις ερωτήσεις, αλλά είναι μια καλή αρχή. Το πρόβλημα με τον συνδυασμό ελληνικά-αγγλικά και αντίστροφα είναι η ένδεια καλών νομικών λεξικών. Παρότι υπάρχουν αρκετά νομικά λεξικά σε αυτόν τον συνδυασμό, τείνουν να είναι προβληματικά: προσφέρουν ουσιαστικά απλώς καταλόγους λέξεων ή υπερβολικά πολλές επιλογές αποδόσεων, χωρίς να παρέχουν εξηγήσεις για τις διαφορές μεταξύ τους. Σε άλλες γλώσσες, όπως στα γαλλικά, ακαδημαϊκοί ή ακόμα και μεταφραστές έχουν εκδώσει νομικά λεξικά που αντιμετωπίζουν ακριβώς αυτά τα προβλήματα. Στην Ελλάδα δεν έχουμε φτάσει ακόμα σε αυτό το σημείο.

Οι μεταφράστριες Τατιάνα Ραπακούλια και Μαριάννα Χάλαρη έχουν ένα ενδιαφέρον και…πρωτότυπο κοινό στοιχείο: τις μεταφράσεις παιδικών βιβλίων για δεινόσαυρους! Το Yourtranslator τις ρώτησε για την εμπειρία τους από τη μετάφραση βιβλίων για παιδιά και τους ζήτησε να μοιραστούν τις γνώσεις τους για τον κλάδο.

Θα θέλαμε να μάθουμε για τις σπουδές και τα ενδιαφέροντά σας και τι σας έκανε να ασχοληθείτε με τη μετάφραση. 

Τ.Ρ.: Αγάπησα τη μετάφραση από παιδί, όταν η αδελφή μου μού διάβασε τον “Άρχοντα των δαχτυλιδιών” μεταφράζοντας από τα αγγλικά, διότι δεν είχε μεταφραστεί ακόμη τότε στα ελληνικά. Μου άρεσε τόσο που σκέφτηκα ότι θα ήθελα να το μεταφράσω εγώ, μάλιστα έκανα και μια απόπειρα, με τα λίγα αγγλικά που ήξερα τότε. Αργότερα σπούδασα βιολογία, μια επιστήμη που αγαπούσα επίσης από παιδί, αλλά δεν ξέχασα το ενδιαφέρον μου για τη μετάφραση.

 

Μαριάννα Χάλαρη

Μαριάννα Χάλαρη

Μ.Χ.: Νομίζω ότι πολύ σημαντικό ρόλο στην επιλογή μου να ασχοληθώ με τη μετάφραση έπαιξε η ίδια η σύσταση της οικογένειάς μου: μεγάλωσα με Γερμανίδα μητέρα και Έλληνα πατέρα. Πάντοτε ένιωθα λοιπόν την ανάγκη να «γεφυρώσω» τις δύο γλώσσες, αν και αυτό δεν ήταν εξαρχής φανερό, ούτε σε εμένα την ίδια. Μετά από σπουδές Νεοελληνικής Φιλολογίας και επειδή θεωρούσα ότι μάλλον δεν θα γινόμουν ποτέ καλή εκπαιδευτικός, έθεσα στον εαυτό μου το ερώτημα αν θέλω να εξειδικευτώ στον τομέα μου ή αν προτιμώ να βάλω και τα γερμανικά στο παιχνίδι, δεδομένου ότι ποτέ δεν σταμάτησα να ενδιαφέρομαι και για τη γερμανόφωνη λογοτεχνία. Έτσι, αποφάσισα να φοιτήσω στο ΕΚΕΜΕΛ (το οποίο δυστυχώς δεν υπάρχει πια) και ολοκλήρωσα τον διετή κύκλο σπουδών, δουλεύοντας παράλληλα σε βιβλιοπωλείο. Μετά από μερικά χρόνια, κι ενώ το ενδιαφέρον μου για την ενασχόληση με τη λογοτεχνική μετάφραση παρέμενε αμείωτο, ξεκίνησα μεταπτυχιακές σπουδές Μετάφρασης και Μεταφρασεολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ακολουθώντας τη γερμανική κατεύθυνση.

Κάπου είχα διαβάσει ότι οι μεταφραστές εκ των πραγμάτων γίνονται ειδικοί σε πλήθος επιστημονικών τομέων, ακόμη κι αν αυτό ισχύει μόνο για μικρό χρονικό διάστημα (πολλές φορές και για λίγες ώρες), μέχρι δηλαδή να ολοκληρωθεί ένα έργο. Και μπορώ να το επιβεβαιώσω!

Ποια η σχέση σας με τη μετάφραση επιστημονικών κειμένων και βιβλίων συγκεκριμένα;

(www.pho.to) PhotoEngine::Collage::1

Τατιάνα Ραπακούλια

Τ.Ρ.: Ξεκίνησα να μεταφράζω ερασιτεχνικά κάποια κείμενα για ιδιωτική χρήση, ενώ πολλές φορές χρειάστηκε να μεταφράσω επιστημονικά και τεχνικά κείμενα στη δουλειά μου ως βιολόγος. Μια συνάδελφος με σύστησε στις εκδόσεις Σαββάλα όπου μετέφρασα πολλά βιβλία γνώσεων από τα αγγλικά και μια άλλη συνάδελφος με σύστησε στις εκδόσεις Susaeta, με τις οποίες συνεργάζομαι μέχρι και σήμερα στη μετάφραση παιδικών βιβλίων από τα ισπανικά. Μεταξύ άλλων, έτυχε να μεταφράσω πάρα πολλά βιβλία με θέμα τους δεινόσαυρους, μια ευτυχής συγκυρία καθώς από όλο το ζωικό βασίλειο τρέφω ιδιαίτερη αδυναμία στα ερπετά.

Συνεργάστηκα με διάφορους εκδότες, όχι μόνο για βιβλία γνώσεων αλλά και για λογοτεχνικά, καθώς η λογοτεχνία είναι η μεγάλη μου αγάπη. Σταδιακά η μετάφραση από περιστασιακή ενασχόληση κατέληξε να γίνει το κύριο επάγγελμά μου.

Μ.Χ.: Αν εξαιρέσει κανείς τη μετάφραση ενός παιδαγωγικού οδηγού, δεν έχω εμπειρία από κείμενα αυστηρά επιστημονικού ή τεχνικού χαρακτήρα. Έχω βρεθεί, ωστόσο, πολλές φορές αντιμέτωπη με κείμενα που με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο με οδηγούσαν στην αναζήτηση συγκεκριμένων πληροφοριών επιστημονικού ενδιαφέροντος. Κάπου είχα διαβάσει ότι οι μεταφραστές εκ των πραγμάτων γίνονται ειδικοί σε πλήθος επιστημονικούς τομείς, ακόμη κι αν αυτό ισχύει μόνο για μικρό χρονικό διάστημα (πολλές φορές και για λίγες ώρες), μέχρι δηλαδή να ολοκληρωθεί ένα έργο. Και μπορώ να το επιβεβαιώσω!

Έχετε μεταφράσει παιδικά βιβλία γνώσεων. Τι σας δυσκόλεψε στη μετάφραση; Τι πρέπει να λαμβάνει κανείς υπόψη όταν απευθύνεται σε παιδικό κοινό; 

Μ.Χ.: Κατ’ αρχάς η ίδια η ορολογία είναι ένα πολύ σημαντικό κεφάλαιο στη μετάφραση τέτοιου είδους κειμένων. Πρέπει να βρεθεί η ακριβής αντιστοιχία στη γλώσσα-στόχο, κάτι που συχνά δεν λύνεται με μια απλή αναζήτηση στο λεξικό. Ευτυχώς όμως, χάρη και στο διαδίκτυο, υπάρχουν τρόποι να καταλήξει κανείς στην καλύτερη δυνατή επιλογή, η οποία φυσικά είναι αποτέλεσμα μιας διαδικασίας φιλτραρίσματος και συχνά μεγάλων πονοκεφάλων για τον μεταφραστή ή τη μεταφράστρια. Είναι όμως και εξαιρετικά ενδιαφέρουσα και διευρύνει τις γνώσεις και τον ίδιο τον τρόπο σκέψης μας.

Τ.Ρ.: Μια άγνωστη δυσκολία στα περισσότερα παιδικά βιβλία γνώσεων είναι ο περιορισμός του χώρου. Τα βιβλία έχουν εικόνες και συγκεκριμένα πλαίσια όπου πρέπει να χωρέσει το κείμενο. Η ελληνική μετάφραση από τα αγγλικά (και σε μικρότερο βαθμό από τα ισπανικά) καταλαμβάνει συνήθως περισσότερο χώρο, επομένως είναι πρόκληση να πετύχεις να αποδώσεις το νόημα με λιγότερες λέξεις, χωρίς να παραλείψεις τίποτε ουσιαστικό.

Στα βιβλία γνώσεων που απευθύνονται στο ευρύ κοινό χρειάζεται προσοχή και ακρίβεια, όπως και στα επιστημονικά. Δεν πρέπει να μας παρασύρει το γεγονός ότι είναι εκλαϊκευμένα ή απευθύνονται σε νεαρό κοινό. Οφείλουμε πάντα σεβασμό στον αναγνώστη, ιδίως στα παιδιά, που έχουν την πρώτη τους επαφή με την επιστήμη μέσα από τα βιβλία αυτά. Όμως πολλές φορές χρειάζονται προσαρμογές, λόγου χάρη σε ετυμολογικές αναφορές, όπου αντικαθιστώ π.χ. την ετυμολογία της λέξης universe με αυτήν της λέξης σύμπαν, ή σε λέξεις που δεν έχουν ακριβή αντιστοιχία στα ελληνικά ή που το ελληνικό τους αντίστοιχο δεν είναι τόσο κοινό και οικείο.

Επίσης, ορισμένες φορές προτείνω να αντικατασταθούν ορισμένα παραδείγματα που δίνονται με άλλα, πιο οικεία στην ελληνική πραγματικότητα, λόγου χάρη να μπει μια αναφορά στο ηφαίστειο της Σαντορίνης αντί για το Τέιδε της Ισπανίας. Τυχαίνει ακόμη και να χρειαστεί να κάνω πραγματολογικές διορθώσεις στο κείμενο, είτε γιατί έχει κάποια παροράματα είτε γιατί υπάρχουν πιο σύγχρονα δεδομένα. Χρειάζεται μεγάλη προσοχή και κατά την επιμέλεια, διότι οι επιμελητές κειμένου συνήθως είναι φιλόλογοι και δεν έχουν επιστημονικές γνώσεις. Κάποιες εκδόσεις έχουν επιστημονικό επιμελητή, άλλες όμως όχι.

Δεν πρέπει όμως να παραμελούμε και τη γλαφυρότητα, πάντα στα πλαίσια της ακρίβειας. Ακόμη και η πιο ενδιαφέρουσα πληροφορία χάνεται με μια αδέξια διατύπωση, ενώ αναδεικνύεται αν παρουσιαστεί ελκυστικά.

Στα βιβλία γνώσεων που απευθύνονται στο ευρύ κοινό χρειάζεται προσοχή και ακρίβεια, όπως και στα επιστημονικά. Δεν πρέπει να μας παρασύρει το γεγονός ότι είναι εκλαϊκευμένα ή απευθύνονται σε νεαρό κοινό.

Μ.Χ.: Τα παιδιά είναι απαιτητικοί αναγνώστες. Όταν λοιπόν μεταφράζει κανείς βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων, θα πρέπει να λάβει υπόψη του σε ποια ηλικιακή ομάδα απευθύνεται το βιβλίο, έτσι ώστε να μη γίνει ακατόρθωτη ή, αντιθέτως, πολύ βαρετή η ενασχόληση του παιδιού με αυτό. Κάτι που ισχύει γενικότερα για τη μετάφραση παιδικής λογοτεχνίας είναι ότι συχνά πρέπει να βρεθεί τρόπος να αποδοθούν λογοπαίγνια ή παρηχήσεις και κάθε είδους σχήματα λόγου, που εξυπηρετούν πρωτίστως την ανάγκη να διατηρηθεί αμείωτο το ενδιαφέρον του παιδιού και να παρακινηθεί έτσι να ανακαλύψει καινούργια πράγματα. Ακόμη και η απόδοση των ονομάτων των χαρακτήρων ενός βιβλίου μπορεί να γίνει σπαζοκεφαλιά – για να μη μιλήσω και για τους ίδιους τους τίτλους! Ταυτόχρονα, ωστόσο, είναι και μια άκρως απολαυστική διαδικασία από την οποία μόνο κερδισμένος μπορείς να βγεις.

Μιλήστε μας για τον κλάδο, τα κριτήρια επιλογής των βιβλίων που θα μεταφραστούν, τη διαδικασία μετάφρασης, επιμέλειας και έκδοσης, όπως την ζήσατε.

Τ.Ρ.:  Απ’ όσο ξέρω, τα βιβλία επιλέγονται από τους εκδότες, με δικά τους κριτήρια. Η εμπορικότητα σίγουρα παίζει ρόλο, αλλά κάθε εκδότης έχει διαφορετική πολιτική στο θέμα. Ορισμένοι εκδίδουν κάποια πολύ εμπορικά βιβλία ενώ παράλληλα εκδίδουν και άλλα, λιγότερο εμπορικά, με περισσότερο ποιοτικά κριτήρια. Στη δική μου εμπειρία, στον μεταφραστή απλώς προτείνεται μια δουλειά και την αναλαμβάνει ή όχι, ανάλογα με τον διαθέσιμο χρόνο και τα ενδιαφέροντά του. Ενδεχομένως αν κάποιος έχει στενή σχέση με έναν εκδότη και του προτείνει ένα βιβλίο, να γίνει δεκτό, αλλά δεν είναι μια διαδικασία που ακολουθείται συνήθως.

Μ.Χ.: Τεράστιο ρόλο στη διαδικασία έκδοσης ενός βιβλίου παίζει η συνεργασία του μεταφραστή με τους υπόλοιπους συντελεστές της έκδοσης, όπως είναι η επιμελήτρια, η υπεύθυνη της έκδοσης ή και ο ίδιος ο εκδότης, αν πρόκειται για σχετικά μικρό εκδοτικό οίκο. Πρόσφατα είχα μάλιστα τη χαρά να συνεργαστώ και με τον ίδιο τον συγγραφέα ενός μυθιστορήματος που μετέφρασα, γεγονός που με διευκόλυνε σε όχι λίγες περιπτώσεις και με δίδαξε αφάνταστα πολλά πράγματα.

Τα κριτήρια επιλογής των προς μετάφραση βιβλίων εξαρτώνται, φαντάζομαι, σε μεγάλο βαθμό από το εκδοτικό πρόγραμμα και τη φιλοσοφία του κάθε εκδοτικού οίκου. Άλλος μπορεί να δίνει βάρος στην εμπορικότητα και την επιτυχία του πρωτότυπου στο εξωτερικό, άλλος να ενδιαφέρεται πρωτίστως να εκδώσει κάτι καινοτόμο και ιδιαίτερο και άλλος να ψάχνει τη χρυσή τομή. Υπάρχει πολυφωνία στον χώρο – ευτυχώς!

Ποια η πρόσληψη από το ελληνικό κοινό (μεταφρασμένων) επιστημονικών βιβλίων (για παιδιά); Πώς βλέπετε το μέλλον στο χώρο αυτό;

Μ.Χ.: Χωρίς να έχω υπόψη μου στατιστικές ή συγκεκριμένα στοιχεία, νομίζω ότι η μετάφραση παιδικού βιβλίου είναι ένας κλάδος σε διαρκή κινητικότητα, αν κρίνει κανείς εμπειρικά από την πληθώρα νέων εκδόσεων στις βιτρίνες των βιβλιοπωλείων ή στις κριτικές βιβλίων σε εφημερίδες και περιοδικά. Τον πρώτο λόγο ως προς την πρόσληψή τους έχουν δικαιωματικά τα παιδιά, οπότε ασφαλή συμπεράσματα θα μπορούσε κανείς να βγάλει με μια έρευνα π.χ. σε σχολεία ή σε σχετικές εκδηλώσεις που διοργανώνονται από ολοένα και περισσότερα βιβλιοπωλεία ή και άλλους φορείς.

Τ.Ρ.: Το παιδικό βιβλίο γνώσεων στην Ελλάδα κινείται πολύ, ιδίως αυτό που απευθύνεται σε μικρές ηλικίες, δημοτικού ή προσχολικές. Τα βιβλία αυτά είναι στη συντριπτική τους πλειοψηφία μεταφρασμένα. Τις τελευταίες δεκαετίες ο τομέας αυτός έχει αναπτυχθεί πάρα πολύ και τα βιβλία είναι καλοσχεδιασμένα και ελκυστικά. Ο χώρος αυτός έχει σταθερό κοινό και πιστεύω ότι θα συνεχίσει να κινείται, καθώς τα βιβλία αυτά θεωρούνται καλή επιλογή για δώρο και έχουν προσιτές τιμές.

Τα τελευταία χρόνια η αγορά του βιβλίου γνώσεων και εκλαϊκευμένης επιστήμης για ενήλικες δυστυχώς τείνει να περιοριστεί. Το είδος αυτό πάντα είχε σχετικά μικρότερο κοινό, αλλά η οικονομική κρίση έχει περιορίσει ακόμη περισσότερο την κίνηση των βιβλίων αυτών, με αποτέλεσμα κάποιοι εκδότες να μην μπορούν να αντεπεξέλθουν στα έξοδα. Οι αμοιβές των μεταφραστών πολλές φορές πέφτουν σε επίπεδα δυσανάλογα χαμηλά σε σχέση με την ποιότητα της εργασίας που απαιτούν τα βιβλία αυτά, με αποτέλεσμα όσοι τα αναλαμβάνουν να το κάνουν περισσότερο από αγάπη για το αντικείμενο παρά για το κέρδος. Το καθαρά επιστημονικό βιβλίο, από την άλλη, έχει πολύ περιορισμένο αλλά και πολύ συγκεκριμένο κοινό, διότι απευθύνεται μόνο στους ειδικούς ενός κλάδου ή σε φοιτητές. Αυτή η αγορά είναι μικρή, αλλά σταθερή.

Ποιο είναι το αγαπημένο σας βιβλίο από αυτά που μεταφράσατε και γιατί;

Τ.Ρ.: Μου είναι δύσκολο να ξεχωρίσω ένα, γιατί κάθε βιβλίο έχει την ιδιαιτερότητα και τη χάρη του. Από βιβλία γνώσεων αγαπημένα μου είναι το Η σεξουαλικότητα στην εφηβεία (εκδόσεις Σαββάλα) και Ερωτήσεις και απαντήσεις για την σεξουαλικότητα (εκδόσεις Susaeta). Παρουσιάζουν τη σεξουαλικότητα σε όλες της τις διαστάσεις, με όμορφο και ελκυστικό τρόπο, κατάλληλο για τις αντίστοιχες ηλικίες. Η σεξουαλικότητα στην ελληνική κοινωνία εξακολουθεί δυστυχώς να είναι δαιμονοποιημένη σε μεγάλο βαθμό, γι’ αυτό τέτοια βιβλία είναι σημαντικά και πολύτιμα.

Ιδιαίτερη αδυναμία έχω στο Δεινόσαυροι: το πλήρες βιβλίο του Steve Parker από τις εκδόσεις Σαββάλα. Απευθύνεται σε ενήλικες και έχει πολλά στοιχεία παλαιοντολογίας. Πέρα από την έρευνα που χρειαζόταν, πολλά ονόματα οργανισμών δεν είχαν μεταφραστεί ποτέ και έπρεπε να τα μεταφράσω ή να τα μεταγράψω εγώ, επομένως έπρεπε να κατανοήσω ακριβώς την ετυμολογία τους. Για όσα δεν έβρισκα πληροφορίες απευθύνθηκα στους ίδιους τους επιστήμονες που είχαν δώσει την ονομασία, ενώ με βοήθησε και η Μαρία Δημάκη, υπεύθυνη του τμήματος χερσαίας ζωολογίας στο Μουσείο Γουλανδρή και γραμματέας της ερπετολογικής εταιρείας, της οποίας είμαι μέλος.

Τέλος το πιο αγαπημένο μου είναι Ο άνθρωπος που έλεγε ιστορίες, του Μάριο Βάργκας Λιόσα. Ήταν από τα πρώτα βιβλία που διάβασα στα ισπανικά, πολύ αγαπημένο μου βιβλίο και το μόνο από τα μυθιστορήματά του που δεν είχε μεταφραστεί στα ελληνικά, γι’ αυτό και ονειρευόμουν να το μεταφράσω εγώ. Όταν ο συγγραφέας πήρε το βραβείο Νόμπελ, πρότεινα στις εκδόσεις Καστανιώτη να το εκδώσουν, όπως κι έγινε (αργότερα τους πρότεινα και τη νουβέλα του Τα αντράκια, επίσης αμετάφραστη στα ελληνικά και από τα πιο δυνατά έργα του). Η μετάφραση αυτή ήταν στη βραχεία λίστα των βραβείων λογοτεχνικής μετάφρασης του ΕΚΕΜΕΛ εκείνη τη χρονιά.

Μ.Χ.: Το αγαπημένο μου από τα βιβλία που έχω μεταφράσει είναι μάλλον το μυθιστόρημα για το οποίο έκανα μια νύξη στην προηγούμενη ερώτηση, ίσως και γιατί με συντρόφεψε για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα και γιατί συμμετείχα πιο ενεργά στη συνολική διαδικασία. Ωστόσο, από τα λίγα παιδικά βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων που έχω μεταφράσει θα επέλεγα το Ο γύρος του κόσμου σε 48 λαβύρινθους της Anna Brett, κυρίως για τα νοητά ταξίδια σε ολόκληρο τον κόσμο αλλά και για τη χαρούμενη και ευφάνταστη εικονογράφηση του Tom Woolley.

Γεωργία Δαβανέλου
Μεταφράστρια τεχνικών κειμένων

gogo

Η Γεωργία Δαβανέλου έχει εξειδικευτεί στη μετάφραση ευρωπαϊκών φαρμακευτικών πατεντών. Το Yourtranslator την ρώτησε για τη δουλειά της, πώς εξειδικεύτηκε σε αυτό το είδος κειμένων και τι θα συμβούλευε άλλους μεταφραστές που ενδιαφέρονται να ασχοληθούν με το αντικείμενο.

Μίλησέ μας για σένα. Πώς ξεκίνησε το ενδιαφέρον σου για τη μετάφραση;

Οι ξένες γλώσσες μου άρεσαν από μικρή (μόνο δυο γνωρίζω, πλην των Ελληνικών, το κλασικό δίδυμο «Αγγλικά-Γαλλικά»), αλλά η σκέψη να διδάσκω ξένες γλώσσες δεν μου άρεσε ποτέ. Η μετάφραση προέκυψε κάπως τυχαία θα έλεγα, δεν είχε υπάρξει δηλαδή το παιδικό μου όνειρο. Στην 3η Λυκείου χρειάστηκε να κάνω κάποια μαθήματα μετάφρασης για να δώσω ειδικά μαθήματα ξένης γλώσσας στις Πανελλήνιες εξετάσεις — τότε είχαμε Δέσμες, είμαι απ’ τους παλιούς! Συνειδητοποίησα πως εκείνο ήταν το μόνο φροντιστήριο της εβδομάδας που δεν βαριόμουν να πηγαίνω. Το έψαξα λίγο περισσότερο και σκέφτηκα πως θα μου άρεσε να μάθω να μεταφράζω, κυρίως για να μεταφράζω λογοτεχνία που ήταν και η μεγάλη μου αγάπη. Η πορεία υπήρξε διαφορετική, όμως εγώ, κάπως έτσι, έμπλεξα με την μετάφραση!

Μεταφράζεις μεταξύ άλλων και τεχνικά κείμενα. Σε ποιους κλάδους έχεις εξειδικευτεί και πώς;

Μεταφράζω κυρίως τεχνικά κείμενα και ειδικεύομαι στη μετάφραση Ευρωπαϊκών φαρμακευτικών πατεντών (είναι τόσο βαρετό όσο ακούγεται!). Η προσπάθειά μου να ασχοληθώ με την λογοτεχνική μετάφραση δεν ευδοκιμούσε, παρόλο που οι κύριες σπουδές μου και το μεταπτυχιακό μου είχαν αυτή την κατεύθυνση. Αναζητώντας, λοιπόν, μεταφραστικές συνεργασίες όταν επέστρεψα από τη Γαλλία, προέκυψε η συγκεκριμένη με μια εταιρία που ασχολείται με αυτό τον κλάδο. Ξεκίνησα δειλά με αυτού του είδους τα κείμενα, καθώς δεν είχα και κάποια κλίση σε Φυσικοχημείες και Βιολογίες, και σταδιακά άρχισα να δουλεύω με αυτά όλο και πιο εντατικά. Πλέον μετράω 12 χρόνια, οπότε, ναι, μια εξειδίκευση την έχω!

Ποιες είναι οι δυσκολίες που παρουσιάζει αυτό το είδος κειμένων; Πώς προσεγγίζεις το ζήτημα της ορολογίας; Βασίζεσαι σε λεξικά ή κυρίως στην έρευνα στο διαδίκτυο; 

Τα συγκεκριμένα κείμενα μοιάζουν στην αρχή εντελώς ακαταλαβίστικα — εμένα τουλάχιστον έτσι μου είχαν φανεί. Είναι συνήθως πολύ μεγάλα σε έκταση και περιέχουν ορολογία Ιατρικής και Χημείας, Βιολογίας, Βιοχημείας και Φαρμακολογίας. Ένα μεγάλο μέρος τους περιλαμβάνει περιγραφή εργαστηριακών πειραμάτων, οπότε χρειάζεται μεγάλη προσοχή στους αριθμούς και στις μονάδες μέτρησης, κλπ. Όλοι οι μεταφραστές γνωρίζουν πως ένα ελάχιστο, φαινομενικά, λαθάκι, όπως για παράδειγμα αντί για “μl” να γραφτεί “ml”, μπορεί να καταστρέψει το κείμενο, ή το επιστημονικό πείραμα στην προκειμένη περίπτωση.

Η εύρεση της ορολογίας γίνεται εν μέρει από το διαδίκτυο: λεξικά, γλωσσάρια, μεταφραστικά fora ή online εργασίες παρόμοιου περιεχομένου. Εκείνο όμως που με βοηθά περισσότερο απ’ όλα, και κυρίως στις αρχές, είναι οι άνθρωποι: έχω μιλήσει με γιατρούς, φαρμακοποιούς, χημικούς, βιολόγους και όποια άλλη ειδικότητα μπορεί να έχει χρειαστεί. Το σημαντικό είναι πως έτσι λαμβάνω μια γενική επεξήγηση και όχι απλώς μια μεταφρασμένη λέξη στα Ελληνικά και μπορώ να εμπιστευτώ και τον εαυτό μου ότι η μετάφρασή μου είναι πράγματι σωστή.


Όταν σκορπίζεσαι σε χίλια μέρη από αγωνία να βιοποριστείς, τελικά δεν εξειδικεύεσαι πουθενά, δεν ξέρεις ποιο είναι το κοινό σου και η αγορά σου. Κυρίως όμως δεν πρέπει να φοβάσαι να πεις «Αυτό δεν το ξέρω».

 

Έχεις κάποια συμβουλή να δώσεις σε συναδέλφους που ασχολούνται επίσης με τεχνικές μεταφράσεις ή που θα ήθελαν να ασχοληθούν;

Γενικώς αποφεύγω τις πολλές συμβουλές όσον αφορά το χώρο της μετάφρασης. Είμαι από εκείνους που αγαπούν πολύ τις γλώσσες και τελικά και την μεταφραστική διαδικασία, όμως όχι φανατικά. Και, ναι, μπορεί η μετάφραση να συγκαταλέγεται στις ανθρωπιστικές επιστήμες στα Πανεπιστήμια και να εξυπηρετεί τον άνθρωπο, όμως είναι στον πυρήνα της ένα μοναχικό επάγγελμα. Ο μεταφραστής δεν περιστοιχίζεται από ανθρώπους την ώρα που δουλεύει κι ας δουλεύει για εκείνους. Προσωπικά νιώθω συχνά κούραση από την μετάφραση, νιώθω πως δεν ικανοποιεί το κοινωνικό και εξωστρεφές κομμάτι μου.

Όσον αφορά τις τεχνικές μεταφράσεις τώρα, θα πρότεινα σε κάποιον που θέλει να ασχοληθεί με αυτό το είδος, να επιλέξει έναν τομέα, άντε δυο το πολύ, και να εντρυφήσει σε αυτόν. Όταν σκορπίζεσαι σε χίλια μέρη από αγωνία να βιοποριστείς, τελικά δεν εξειδικεύεσαι πουθενά, δεν ξέρεις ποιο είναι το κοινό σου και η αγορά σου. Κυρίως όμως δεν πρέπει να φοβάσαι να πεις «Αυτό δεν το ξέρω». Ίσα-ίσα, λέγοντας δεν ξέρω, ψάχνεις να μάθεις, ρωτάς και ανοίγεσαι. Φωτεινοί παντογνώστες δεν υπάρχουν, όλοι μαθαίνουμε διαρκώς.

Ποια είναι η άποψή σου για το μέλλον της μετάφρασης, δεδομένων των ραγδαίων εξελίξεων της τεχνολογίας;

Υποθέτω πως αναφέρεσαι στις μεταφραστικές μηχανές τύπου Google translate, κλπ. Λοιπόν, οι μηχανές αυτές κάνουν πολύ καλή δουλειά και όντως εξελίσσονται διαρκώς. Πιστεύω όμως ακράδαντα πως τίποτα δεν μπορεί να συγκριθεί με τον ανθρώπινο παράγοντα και την αντίληψη του ανθρώπινου νου. Πάντα κάτι θα ξεφεύγει, κάτι θα παρερμηνεύεται, κάτι θα «πετάει» τον αναγνώστη εκτός. Και φυσικά μιλάμε για τεχνικά κείμενα με αυστηρό, λιτό ύφος και ορολογία. Στα λογοτεχνικά, ή ακόμη και στα δημοσιογραφικά κείμενα, η μετάφραση, κατά τη γνώμη μου, είναι κακή και συχνά αστεία όταν δεν γίνει από ανθρώπινο χέρι. Θεωρώ πως όσο υπάρχουν λέξεις και ανάγκη επικοινωνίας, πάντα θα υπάρχει χώρος και άρα και μέλλον για την μετάφραση.

***************************************

Georgia Davanelou
Translator of technical texts

gogo

Georgia Davanelou specializes in the translation of European pharmaceutical patents. Yourtranslator asked her about her work, how she specialized in this type of texts and what she’d like to say to translators who are interested in working in this field.

Tell us a bit about yourself. What sparked your interest in translation?

I loved foreign languages ever since I was a little girl (I only speak two other languages besides Greek, the usual “English-French” pair), but I never liked the thought of teaching them. I would say that my interest in translation occurred randomly; it was never a childhood dream. In my last year at school I had to take some translation classes to prepare for the foreign language tests in the Greek university entrance exams — back then we still had the three orientation subject system. I realized that those were the only classes I wasn’t bored to attend during the week. I looked into it a bit more and I figured I’d like to learn how to translate, mainly in order to translate literature, which was my passion. Of course things took a different turn, but that’s the story of how I became a translator!

You mostly translate technical texts. In which sectors do you specialize and how did you manage to get to this point?

I specialize in the translation of European pharmaceutical patents (it is indeed as boring as it sounds!). My attempts to make my way into literary translation did not bear fruit, although my bachelor and master’s degree had a relevant orientation. When I came back from France I was looking for work and I ended up collaborating with a company in this sector. I started hesitantly translating this type of texts, as I had no particular talent for Physics, Chemistry and Biology, and then I gradually started to work more and more on these subjects. I have now been working on this type of texts for 12 years, so you could indeed say I’m a specialist!

What are the difficulties inherent in this type of texts? How do you approach terminology challenges? Do you mostly do your research with dictionaries or online? 

When you first see a text like this, it looks like gibberish — at least that was my first impression of them. They are usually very long and contain terms from the fields of medicine, chemistry, biology, biochemistry and pharmacology. They consist in great part of laboratory experiments, so you have to be extra careful with numbers, units of measurement, etc. All translators know that what seems like only a minor mistake, i.e. writing “ ml” instead of “μl”, can render an entire text, or a scientific experiment in this case, useless.

I do my terminology research partly online, using dictionaries, glossaries, translation forums or online papers relating to the same subject. However, what I’ve found most helpful, especially when I first started out, is people: I have spoken with doctors, pharmacists, chemists, biologists and any other professionals you can think of. What makes a difference is that this way I get a general explanation and not simply the translation of a word in Greek, so I can be confident that my translation is indeed correct.


When you spread yourself too thin out of anxiety to make ends meet, you end up with no specialization and have no idea what your audience and your market is. Most importantly, you must not be afraid of saying “This is something I don’t know”.

 

Do you have any tips for colleagues engaged in this sort of work or translators who are interested in taking it up?

Generally speaking, I avoid giving advice in the field of translation. I consider myself a language lover and ultimately a lover of translation as a process, but not an ardent one. Translation may well be included in universities’ humanities departments and serve the people, but at its core, it is a rather lonely profession. Translators are not surrounded by people while working, even though they actually work for the people. I often get tired of translation, as I feel it doesn’t satisfy my social and outgoing self.

As regards technical translation, if someone wishes to work in this sector, I would advise them to choose a field, two at most, and delve into them. When you spread yourself too thin out of anxiety to make ends meet, you end up with no specialization and have no idea what your audience and your market is. Most importantly, you must not be afraid of saying “This is something I don’t know”. On the contrary, by admitting you don’t know something, you start looking for the answers, asking questions and opening up. No one is a know-it-all, we all keep learning as we go.

What is your view on the future of the profession, taking into account the latest technological developments?

I assume you mean translation engines such as Google translate etc. Well, these machines do quite a good job and indeed they are constantly evolving. However, I’m confident that nothing can be compared to the human factor and the abilities of the human mind. There will always be something wrong, something that gets mistranslated and makes the reader wince. And I’m only referring to technical texts that have a strict, plain style and terminology. In literature, or even in journalism, non-human translation is poor and often even funny. As long as there are words and a need for communication, translation will always have a place and a future in this world.